CROI2026'da dinlediklerim, anladıklarım, aktardıklarım: Kapsamlı notlar
- 2 Mar
- 14 dakikada okunur
Güncelleme tarihi: 4 gün önce
Aktivizm ve savunuculuk çalışmalarına son verdikten sonra HIV alanına katkı sunmaya yazar ve sivil toplum gönüllüsü olarak devam eden Arda Karapınar'ın kendi blogu için kaleme aldığı #CROI2026 yazısını kendisinin izniyle ve notuyla, www.kirmizikurdele.org takipçileri için paylaşıyoruz.
"Bu alanın mübalağasız en önemli, bilimsel seviyesi en yüksek konferansı olan CROI, her iki yılda bir olduğu gibi bu yıl da Denver'da düzenlendi ve ben konferansı bir kez daha Türkiye'den tek sivil ses, tek topluluk sesi olarak yerinde izlemek ve notlar almak imkânı buldum.
Sadece bu düzeyde bir konferansı takip edebilecek bilimsel bilgiye sahip olmanın değil, aynı zamanda konferans düzenleme heyetinin davetlisi olarak orada bulunan tek topluluk sesi, Türkiye'den tek ses olmanın verdiği ağır sorumlulukla, #CROI2026 kapsamında dinlediğim bütün sunumlardan aldığım notları, orada bulunamayan pozitifler, enfeksiyon uzmanları ve konuyla ilgili herkes için oldukça kapsamlı bir biçimde aktarmaya gayret ettim bu yazıda.
Ancak bu yazı, yıl içinde yazdığım diğer yazılardan tematik olarak farklı olduğu için uzun. Dolayısıyla doğrudan ilgililere hitap eden, "Ben böyle uzun bir yazıyı okumaya zaman ayırmam" diyenleri değil, gerçekten okumaya zaman ayıracak olanları bilgilendiren bir yazı bu.
Okumaya zaman ayıracak olan herkese iyi okumalar dilerim."
Yayına hazırlayan: Arda Karapınar - Panosian, Yazar, Sivil Toplum Gönüllüsü www.instagram.com/minasardapanosian www.x.com/MAPanosian
Yayın tarihi: Mart 2, 2026
Bu yazıdan yapılacak tüm alıntılar yazarın iznine tabidir.
Yazının bölümlerini tanıtmadan ve detaylara girmeden önce, bu yıl #CROI2026 ile ilgili hepimizi mutlu edecek bir gelişmeyi not etmek istiyorum. www.kirmizikurdele.org için yazdığım ayrı bir yazıda da paylaştığım bu sevindirici gelişme, Türkiye’den ilk kez bir posterin #CROI2026’da sunulmuş olmasıydı. Hacettepe’den Dr. Ahmet Çağkan İnkaya ve çalışma arkadaşlarının bu gururlandıran başarısı dolayısıyla kendilerini bir kez daha tebrik ediyor, bu gelişme ile ilgili yazıyı buraya ya da aşağıdaki bağlantıya tıklayarak mutlaka okumanızı öneriyorum.
.: CROI Tarihinde Türkiye’den İlk Poster. Ahmet Çağkan İnkaya ve Çalışma Arkadaşlarının Hepimizi Gururlandıran Başarısı :.
. : CROI2026'da dinlediklerim, anladıklarım, aktardıklarım: Kapsamlı notlar : . Yazı Bölümleri
Epidemiyoloji
Belirlenemeyen = Bulaştırmayan Bilimi
HIV Aşı Araştırmaları
ART ve Uzun Etkili Tedaviler
PrEP/PEP Önleme
Topluluk ve Aktivizm
Genel Değerlendirme
1. Epidemiyoloji
Konu Özeti
#CROI2026'nın epidemiyoloji oturumları, HIV insidansındaki keskin uçurumları bir kez daha gözler önüne serdi. Trans bireyler, etnik/ırksal azınlıklar ve göçmenler arasındaki orantısız yük, salgının hiç de homojen ilerlemediğini hatırlattı. Üstelik ABD dış yardım fonlarındaki kesintilerin başta Sahraaltı Afrika olmak üzere farklı bölgelerdeki HIV cevabını nasıl temelinden sarstığını dinlemek, HIV ile küresel ortak mücadelede bilim kadar politikanın da belirleyici olduğunu bir kez daha gösterdi.
Veriler
Trans Kadınlarda Keskin Irksal Eşitsizlikler: Sari Reisner'in sunduğu ENCORE kohort çalışması, 2504 trans kadını iki yıl boyunca izlemiş. Veriler hayli çarpıcı: HIV insidansı beyaz trans kadınlarda 1000/1,4 iken, Siyah trans kadınlarda 15,5'e fırlıyor. Asyalı trans kadınlarda 5,7, Latin trans kadınlarda ise 7,5. Bölgesel farklar da cabası: Kuzeydoğu ABD'de 8,9 olan insidans, Güney'de 4,1'e düşüyor [1].
Sosyal Faktörlerin Belirleyiciliği: Aynı çalışmada, yapısal kırılganlıkların, fırsat eşitsizliklerin ve sosyal adalestsizliklerin HIV riskini nasıl katladığını görmek de mümkün.
HIV riskini
Evsizlik 4 kat,
Seks işçiliği 5 kat,
Yoksulluk 6 kat,
Kamu sigortası veya sigortasızlık 14 kat,
Stimülan kullanımı 6 kat
arttırıyor.
Fon Kesintileri Sahayı Nasıl Etkiliyor?
Jen Kates (KFF), ABD yönetiminin fonlama ve politika değişikliklerinin ardından küresel HIV hizmet sunumunda "temel bir kopuş" yaşandığını anlattı. Aaron Richterman'ın üç ABD eyaletinde AIDS İlaç Yardım Programları ile ilgili yaptığı anket çalışması, kliniklerin %47'sinde aksama olduğunu gösterdi. Lindsay Vlatru ise KwaZulu-Natal'da kliniklerin %40'ının aksadığını ve bunun tahmini 830.000 HIV ile yaşayan kişiyi doğrudan etkilediğini söyledi [2].
Fransa'da Göçmenler Arasında Tersine Dönen Tablo: ANRS Prévenir çalışmasının sekiz yıllık takibinde ilginç bir paradoks var: Paris bölgesinde PrEP kullanımı 27.000'i aşmasına rağmen popülasyon düzeyinde HIV insidansı sadece %2 azalmış. Daha da vahimi, Fransa doğumlularda vakalar %33 azalırken, yurtdışı doğumlularda %75 artmış [3].
Kaynak Referansı
[1] Reisner S ve ark. HIV Incidence in a Nationwide Cohort of Transgender Women in the United States and Puerto Rico. #CROI2026, abstract 192
[2] Kates J, Richterman A, Vlatru L. Sleepless in Denver: Impact of Funding Changes on HIV Care. #CROI2026
[3] Molina J-M. ANRS Prévenir final results. #CROI2026
Klinik / Toplumsal Çıkarımlar
Bu veriler söylediği ilk ve en açık şey şu: Tek tip HIV önleme ve tedavi hizmetlerini sunumu adeta bir başarısızlık garantisi. Popülasyon bazlı eşitsizlikleri hedefleyen hassas yaklaşımlar şart. Trans bireyler için cinsiyet onaylayıcı sağlık hizmetleriyle entegre HIV hizmetleri hayati önem taşıyor. Fon kesintilerinin yarattığı hizmet aksamaları, sadece bireysel riskler yaratmıyor, pandeminin kontrolünü kaybetmemizle sonuçlanacak toplumsal sorunlara da zemin hazırlıyor.
Türkiye'ye Özgü Yorumlar
Türkiye'de trans kadınlar, göçmenler ve seks işçileri gibi anahtar popülasyonlara yönelik epidemiyolojik veri toplama sistemleri muhakkak güçlendirilmeli. ABD'de gözlemlenen sosyal sigorta yokluğu kaynaklı 14 kat risk farkı, Türkiye'de sağlık hizmetlerine erişimdeki eşitsizliklerin HIV epidemiyolojisine nasıl yansıyabileceğine dair kayda değer bir uyarı. Suriyeli göçmenler ve düzensiz göçmenler gibi savunmasız gruplarda HIV sürveyansı güçlendirilse harika olur, ama kamu iradesi bunu istiyor mu hiç emin değilim.
2. Belirlenemeyen = Bulaştırmayan, B = B Bilimi
Konu Özeti
#CROI2026'da Belirlenemeyen = Bulaştırmayan'a doğrudan ayrılmış spesifik oturumlar yoktu açıkçası. Fakat uzun süreli viral süpresyonun immün sistem üzerindeki etkileri ve tedaviye erişimdeki aksaklıkların potansiyel sonuçları epey tartışıldı. Haliyle, fon kesintilerinin tedavi programlarını tehdit etmesi, Belirlenemeyen = Bulaştırmayan'ın sürdürülebilirliği açısından ciddi risk.
Veriler
İmmün Sistem Beklenenden Daha Dirençli:
#CROI2026'da sunulan yeni veriler, 25-30 yıl boyunca etkili ART kullanan bireylerde HIV-spesifik CD8+ T-hücre yanıtlarının yeniden şekillendiğini gösteriyor. Uzun süreli viral süpresyon, immün sistemin daha önce düşünülenden daha dirençli ve uyarlanabilir olduğunu ortaya koyuyor [4]. Yani Belirlenemeyen = Bulaştırmayan'ın ötesinde, uzun süreli viral süpresyon immün sistemin yeniden yapılanmasına izin veriyor.
Tedavi Aksaklıkları Belirlenemeyen = Bulaştırmayan'ı Tehdit Ediyor:
Fon kesintileri nedeniyle Güney Afrika'da KwaZulu-Natal'da kliniklerin %40'ında hizmet aksamaları yaşanması, 830.000 HIV ile yaşayan kişinin tedavi sürekliliğini riske atıyor [5]. Tedavi kesintisi demek, viral yükün yeniden yükselmesi demek. O da bulaştırıcılığın artması, yani Belirlenemeyen = Bulaştırmayan hedefine ulaşılamaması demek.
Kaynak Referansı
Klinik / Toplumsal Çıkarımlar
Bilhassa klinik pratiklerde Belirlenemeyen = Bulaştırmayan mesajınının sadece "bulaştırmama" garantisi olarak değil, "uzun dönemde bağışıklığını da onaracaksın" diye de anlatılması şart. Tedavi sürekliliğini tehdit eden her türlü fon kesintisi veya sistem aksaması, hem bireysel sağlığı hem de toplum sağlığını riske atıyor. Belirlenemeyen = Bulaştırmayan, B=B'nin sürdürülebilirliği, sağlam sağlık sistemleri ve kesintisiz ilaç tedariği gerektiriyor.
Türkiye'ye Özgü Yorumlar
Türkiye'de Belirlenemeyen = Bulaştırmayan farkındalığı maalesef yeterli düzeyde değil. Mesajın bilhassa sağlık sistemi içinde yaygınlaştırılması bağlamında, dünyadaki başarılı örneklerde gördüğümüz kamu dâhiliyeti ve katkısı hâlâ oluşamadı. Buna ek olarak; kampanya ve mesajı Türkiye'de duyurulduğunda ortaklaşılan kampanya dili ve terminolojsine uyumsuz yeni çevirileri tercih eden STK'lar, bu konuda yapılabilecek ortak çalışmaları sekteye uğratmaya devam ediyorlar.
Oysa hem sağlık çalışanlarına hem de HIV ile yaşayan bireylere yönelik B=B eğitimleri yaygınlaştırılmalı. Ayrıca sosyal güvence sistemindeki aksaklıklar veya ilaç temininde yaşanabilecek sorunlar, tedavi sürekliliğini tehdit edebileceğinden ötürü, (aslında çoktan yapılmış olması gereken) acil durum eylem planlamaları da derhal hazırlanmalı.
3. HIV Aşı Araştırmaları
Konu Özeti
HIV aşı araştırmaları #CROI2026'da biraz daha temel immünoloji ve yeni platform teknolojileri odağında ilerledi. Doğrudan etkinlik çalışmaları yoktu ama kür araştırmaları ile aşı araştırmaları arasındaki sinerji sık sık vurgulandı. Özellikle mRNA platformlarının potansiyeli konuşuldu. Moderna'nın mRNA grip aşısıyla yaşadığı düzenleyici sorunlar da mRNA teknolojisinin önündeki engelleri gösterdi.
Veriler
Kür Araştırmaları Aşıya Işık Tutuyor: Sharon Lewin'in açılış oturumundaki muazzam sunumu, HIV rezervuarının gizli kaldığı mekanizmalarına odaklandı. Latent virüsü "uyandırmak" için mRNA ile Tat proteini taşınması ve CRISPR temelli aktivasyon stratejileri, hem kür hem de aşı araştırmaları için ortak platformlar sunuyor [6].
Virüs Nasıl Gizleniyor?
Jonathan Richard ve ekibi, ART altındaki HIV ile yaşayan bireylerde reaktive edilen bazı hücrelerin viral proteinler üretmesine rağmen, yüzeylerinde zarf proteinini (Env) düzgün eksprese edemediğini gösterdi. Bu blokaj, viral RNA işlenmesindeki bir defektten kaynaklanıyor ve bağışıklık sisteminin enfekte hücreleri tanımasını engelliyor [7]. İşte etkili bir aşının karşılaştığı zorluklardan biri daha.
mRNA Platformunda Düzenleyici Çetrefiller: #CROI2026'da doğrudan HIV mRNA aşısı verisi yoktu ama Paul Sax, Moderna'nın mRNA grip aşısıyla yaşanan düzenleyici süreci masaya yatırdı. FDA'nın "kabul edilebilir" dediği bir çalışma tasarımını sonra reddetmesi, düzenleyici tutarsızlıklara işaret ediyor. mRNA aşılarının tolerabilite profili (ateş %6, üşüme %23) ve düşük mutlak risk (<%3 grip insidansı) bağlamında fayda-risk dengesi dikkatle kurulmalı [8].
Kaynak Referansı
[6] Lewin S. Thirty Years of Persistence, Progress, and Partnerships in HIV Cure Science. #CROI2026 Bernard Fields Lecture
[7] Richard J ve ark. A Posttranscriptional Block Limits HIV Env Expression in Reactivated Cells From PWH on ART. #CROI2026
[8] Sax P. Two Things Can Be True: The FDA Process Was Inconsistent, and the mRNA Vaccine Data Were Disappointing. NEJM Journal Watch
Klinik / Toplumsal Çıkarımlar
HIV aşı araştırmaları, virüsün immün sistemden gizlenme kapasitesi yüzünden hâlâ karmaşık bir bulmaca. mRNA platformu umut vaat ediyor ama tolerabilite ve düzenleyici standartlar konusunda netlik kazanması şart. Kür araştırmalarındaki rezervuar biyolojisi anlayışı, aşı tasarımına da ışık tutuyor.
Türkiye'ye Özgü Yorumlar
Türkiye, HIV aşı araştırmalarında aktif rol almasa da, uluslararası çalışmalara katılım ve takip açısından hazırlıklı olmalı. Özellikle mRNA teknolojisi platformunda Covid-19 pandemisinde kazanılan deneyim, HIV aşı çalışmalarına da uyarlanabilir. Türk bilim insanlarının temel immünoloji ve viroloji alanındaki katkılarını teşvik edilmeli ama bun nasıl sağlanabileceği konusunda doğrusunu isterseniz hiç fikrim yok.
4. ART ve Uzun Etkili Tedaviler
Konu Özeti
#CROI2026, uzun etkili antiretroviral tedavilerde önemli ilerlemelerin sunulduğu bir sahne oldu. Yılda iki kez uygulanan enjeksiyonlardan rezervuar biyolojisini hedefleyen kür stratejilerine kadar geniş bir yelpazede önemli veriler geldi. Nicolas Chomont'un dediği gibi, uzun etkili ART, HIV yönetiminde hızla evrilen bir alan ve tedavi paradigmasını dönüştürme potansiyeli taşıyor [9].
Veriler
Uzun Etkili Tedavilerde Yeni Ufuklar:
Nicolas Chomont, #CROI2026 öncesi yaptığı açıklamada, konferansta uzun etkili tedavi stratejilerini değerlendiren çok sayıda büyük klinik çalışma sonucunun açıklanacağını söylemişti. Enjeksiyonların 3-5 yıl içinde standart tedavi seçeneği haline gelebileceğini öngörülüyor [9].
Rezervuar Hedefli Stratejiler:
RIO çalışmasının yeni sonuçları, geniş nötralize edici antikorların tedavi kesintisi öncesi uygulanmasının etkisini değerlendirdi. İkinci tedavi kesintisinde, katılımcıların yaklaşık yarısında viral rebound gecikmiş ve daha az yoğun olmuş. Antikor düzeyleri düştükten sonra bile bazı katılımcılar virüsü daha iyi kontrol edebilmiş [10].
İmmün Rekonstitüsyon:
Yirmi beş-otuz yıl boyunca viral süpresyonu sürdüren bireylerde, immün sistemin daha önce düşünülenden daha fazla yenilenme kapasitesine sahip olduğu gösterildi [4]. Yani uzun süreli ART sadece viral süpresyon değil, aynı zamanda immün sistemin fonksiyonel restorasyonunu da sağlıyor.
Kaynak Referansı
Klinik / Toplumsal Çıkarımlar
Uzun etkili ART, özellikle günlük hap alımında zorlanan bireyler için tedavi başarısını artırabilir. Yılda iki kez uygulanan enjeksiyonlar, tedavi yükünü azaltırken düzenli klinik temas gerektirmesi nedeniyle takip olanaklarını da artırıyor. Rezervuar hedefli stratejiler, uzun dönemli remisyon ve potansiyel kür için umut vaat ediyor.
Türkiye'ye Özgü Yorumlar
Türkiye'de uzun etkili enjektabl ART'lerin geri ödeme kapsamına alınması, özellikle tedavi uyumu düşük genç popülasyon ve damar içi madde kullanıcıları için önemli avantajlar sağlayabilir. Ama bu tedavilerin uygulanabilmesi için sağlık sisteminin altyapısı (iki ayda bir enjeksiyon için düzenli klinik ziyaretler) güçlendirilmeli, ki bu konuda eksiğin çok olduğu ilgili herkesin malumu. Rezervuar ölçümü ve kür stratejilerine yönelik araştırmalar için uluslararası işbirlikleri geliştirmek de yararımıza olacaktır.
5. PrEP/PEP Önleme
Konu Özeti
#CROI2026, HIV önlemede devrim niteliğinde gelişmelere sahne oldu dersek abartmış olmam. Yılda iki kez uygulanan lenacapavir (LEN) ile ilgili PURPOSE çalışmalarının uzun dönem verileri, on-demand PrEP'in sekiz yıllık etkinlik ve güvenlik sonuçları ve yeni oral PrEP adayları konferansın en çok konuşulan başlıklarıydı. Lenacapavir'in PrEP'teki başarısının tesadüf olmadığı, tam aksine temel bilim araştırmalarının 30 yıllık birikimininin ve ortak çabanın bir ürünü olduğu özellikle vurgulandı [11].
Veriler
Lenacapavir PrEP'te Tarihi Veriler: PURPOSE 1 ve PURPOSE 2 çalışmalarının konsolide verilerine göre, yılda iki kez uygulanan lenacapavir, HIV önlemede yüksek etkinlik gösterdi. İlgili araştırmalar kapsamında sadece beş enfeksiyon vakası rapor edildi (PURPOSE 1'de 2, PURPOSE 2'de 3) ki, bu enfeksiyonlar monoterapiye özgü, gecikmiş veya durdurulmuş enjeksiyonlar, tedavi başlangıcından önce edinilmiş enfeksiyon veya direnç mutasyonu gelişimi gibi durumlarla ilişkilendirildi [12]. İlgili direnç analizlerinde; PURPOSE 1'de bir katılımcıda 365. günde N74D kapsid direnç ilişkili substitüsyonu saptanmış, diğer katılımcı ise 670. günde (yani son LEN dozundan bir yıldan uzun süre sonra) enfekte olmuş ve direnç gözlenmemiş. PURPOSE 2'de ise daha önce rapor edilen iki katılımcıda N74D gelişirken, yeni bir vakada Q67H+K70R mutasyonu saptanmış[12].
On-Demand PrEP'te Sekiz Yıllık Başarı:
ANRS Prévenir çalışmasının final verileri, on-demand PrEP'in uzun dönem etkinlik ve güvenliğini doğruladı. Sekiz yılda 3.209 katılımcıda sadece 14 HIV enfeksiyonu görülmüş durumda. Yıllık insidans %0,11 olarak hesaplanıyor. Enfeksiyonların 9'u PrEP kullanımı dışı dönemde, diğerleri ise yetersiz ilaç düzeyi varlığında gerçekleşmiş. Rejimler arasında geçiş sık: günlük başlayanların %59'u en az bir kez on-demand'e geçmiş, on-demand başlayanların %52'si günlük rejime geçmiş [3].
*On demand/amaca odaklı PrEP kullanımı, HIV riskine karşı cinsel aktiviteden önce ve sonra belirli bir zamanlamayla alınan, yani sürekli değil aktivite temelli kullanılan bir HIV önleme yöntemidir. Örneğin her gün ilaç almak yerine 2-1-1 vb. yöntemler. Bu uygulama biçiminin, cinsel temas öncesi ve sonrasını kapsayan planlı dozlarla uygulandığında, HIV bulaşını önlemede yüksek etkililik gösterdiği bilimsel olarak kanıtlanmıştır. Detaylar için kirmizikurdele.org/prep
Yeni Aylık Oral PrEP Adayı:
Araştırma aşamasındaki aylık oral PrEP adayı MK-8527 için faz I/II çalışmaları, 11 mg dozun katılımcıların en az %95'inde koruyucu ilaç düzeylerini sürdürdüğünü ve gebeler ile adolesanları da kapsadığını gösterdi. Bu veriler, yeni başlatılan faz III EXPrESSIVE etkinlik çalışmalarının doz seçimine temel oluşturdu [13].
Enjektabl PrEP'in 30 Yıllık Hikâyesi:
Wes Sundquist, HIV kapsid yapısının anlaşılmasından lenacapavir'in geliştirilmesine uzanan 30 yıllık temel bilim yolculuğunu özetledi. "LEN bir gecede ortaya çıkmadı; sabırlı ve ısrarcı temel bilimin ürünüdür" vurgusu yapıldı [11].
Kaynak Referansı
Klinik / Toplumsal Çıkarımlar
Yılda iki kez uygulanan lenacapavir, PrEP'te yeni bir çağ açıyor. Özellikle günlük hap alımında zorlanan bireyler, damar içi madde kullanıcıları, genç popülasyonlar ve savunmasız kadınlar için etkili bir seçenek sunuyor. On-demand PrEP'in uzun dönem verileri, cinsel aktivite paternine göre esnek rejim seçeneklerinin etkinliğini doğruluyor. Ama her iki stratejide de düzenli HIV testi ve takip hayati önem taşıyor.
Türkiye'ye Özgü Yorumlar
Türkiye'de PrEP henüz geri ödeme kapsamında değil ve erişim sınırlı. #CROI2026'da sunulan güçlü lenacapavir verileri, Türkiye'de PrEP programlarının planlanmasında uzun etkili seçeneklerin de dikkate alınması gerektiğini gösteriyor. On-demand PrEP, özellikle düzensiz cinsel aktivite şeması olan bireyler için maliyet-etkin bir seçenek olabilir. PrEP'e erişimin artırılması ve farklı rejim seçeneklerinin sunulması, Türkiye'de HIV insidansını azaltmada kritik rol oynayacak.
6. Toplum ve Aktivizm
Konu Özeti
#CROI2026, bilimsel ilerlemeler kadar toplumsal dayanışma ve aktivizmin de ön plana çıktığı bir konferanstı. ABD dış yardım fonlarındaki kesintiler, PEPFAR'ın geleceği ve sağlık sistemlerinin direnci ana tartışma başlıklarını oluştururken, Linda-Gail Bekker'in açılış oturumunda sunduğu "yeni ABC'ler" çerçevesi, 21. yüzyıl HIV aktivizminin yol haritasını çizdi.
Veriler
Peter Staley'in Güçlü Mesajlar İçeren Tarihi Sunumu ve Martin Delaney'in Mirası:
Açılış oturumundaki Martin Delaney sunumunda, aktivist arkadaşım Peter Staley, slaytsız fakat oldukça dokunaklı ve tarihi bir konuşma yaptı. Güncel politik iklimi mükemmelen özetleyen Peter, araştırma bütünlüğünü savunma gereğini de vurgulayarak, naçizane benim de sunum ve yazılarımda bahsetmeyi pek sevdiğim erken dönem HIV aktivizmi ile bugün arasında paralellikler kurdu. Gerekli ve kesinlikle dinlenmeye değer paralelliklerdi bunlar.
Bu noktada Martin Delaney'i kısaca anlatmak ve anmak gerek: 1985'te Project Inform'u kuran Delaney, HIV tedavilerine erişim için verdiği mücadeleyle FDA'in ilaç onay süreçlerini kökünden değiştirdi [14][15]. Henüz onaylanmamış ilaçların ölümcül hastalara ulaştırılmasını sağlayan "Parallel Track" sisteminin mimarlarındandı [16]. Anthony Fauci'nin deyişiyle "gerçek bir halk sağlığı kahramanı" olan Delaney, bilim insanlarıyla aktivistler arasında köprü kurarak bugün kullandığımız birçok antiretroviral ilacın yolunu açtı [17]. 2009'da kaybettiğimiz bu büyük aktivistin adı, CROI'de her yıl en ilham verici konuşmacıya verilen konferansla yaşatılıyor.
Peter Staley konuşmasında "Şu anda bize karşı gibi suran, diğer tarafta sallanan sarkaç, eğer savaşırsak ve hazır kalırsak, sonunda elbet geri dönecektir" dedi ve klinisyenlerle araştırmacılara, aktivistlerle yan yana çalıştıkları için teşekkür etti [18].
Fon Kesintilerinin Toplumsal Etkisi: Solange Baptiste (ITPC), Afrika'da dış yardım durmasının etkilerini anlatırken tam da şunları söyledi: "Finansman aniden durduğunda, marjinal bir ayarlama değil, sistemik bir şok yaşanıyor." Karışıklık, hizmet kesintileri ve güven kaybının ardından geldiğini belirten Baptiste, ulusal veriler ve matematiksel modellerde eksik olanın "toplum zekası" olduğunu vurguladı. "Toplum gücü sadece övülmekle kalmamalı, finanse edilmeli" çağrısı yaptı [19].
PEPFAR'ın Tehdit Altındaki Mirası: Jen Kates, 2003'ten bu yana 25 milyondan fazla hayat kurtaran PEPFAR'ın, dış yardım durması sonrası "temel bir kopuş" yaşadığını bildirdi. USAID'in dağılması ve hizmetlerin kesintiye uğraması, insani etki konusunda acil endişe yaratıyor [2].
Linda-Gail Bekker'in "Yeni ABC'ler" Çerçevesi:
Linda-Gail Bekker, HIV önlemeyi yeniden çerçeveleyen bir aktivizm modeli sundu. Geleneksel "Abstinence, Be faithful, Condom use" (Yoksunluk, Sadakat, Kondom) yaklaşımının ötesine geçen bu model, üç temel bileşenden oluşuyor:
A: Advocate, Agitate, Act, Accelerate – Savunuculuk yaparak politikaları ve fonları etkilemek; mevcut durumdan rahatsızlık yaratarak statükoyu sorgulamak; sahada somut hizmetlerle eyleme geçmek; ve işe yarayan müdahaleleri hızla ölçeklendirmek.
B: Boldly scaling up proven and new tools – Halihazırda etkinliği kanıtlanmış önleme ve tedavi araçlarını (PrEP, ART, zarar azaltma) cesurca yaygınlaştırmak, aynı zamanda bilimsel ilerlemelerle ortaya çıkan yeni teknolojileri (uzun etkili enjeksiyonlar, dijital sağlık yenilikleri) hızla sisteme entegre etmek.
C: Creating demand, offering choice, working with affected communities – Topluluklarda önleme araçlarına yönelik talep yaratmak; bireylerin yaşam tarzlarına uygun birden fazla seçenek (günlük hap, on-demand, enjeksiyon) sunmak; ve "Biz olmadan bizim hakkımızda karar verilmez" ilkesiyle çözümleri etkilenen topluluklarla birlikte üretmek [20].
CROI'nün Benzersiz Kültürü: Paul Sax, CROI'nün diğer konferanslardan ayrışan yanlarına vurgu yaptı sunumunda ve bilhassa başvuru süreci, endüstri görünürlüğünün sınırlandırılması, keskin, zaman zaman sert ve acımasız sorularla dolu izleyici katılımı, genç araştırmacıların kürsüdeki heyecanı ve deneyimli araştırmacıların mentorluğu gibi faktörlerin, konferansın eşsiz atmosferini oluşturduğunu vurguladı [21].
Kaynak Referansı
[18] Staley P. Martin Delaney Lecture. #CROI2026
[19] Baptiste S. Strategic and Resilient Responses to the Funding Crisis Across Africa. #CROI2026
[2] Kates J, Richterman A, Vlatru L. Sleepless in Denver: Impact of Funding Changes on HIV Care. #CROI2026
[20] Bekker L-G. The ART of Prevention: People, Science, Progress. #CROI2026
[21] Sax P. Some Ruminations on CROI — Still the Best HIV Meeting. NEJM Journal Watch
Klinik / Toplumsal Çıkarımlar
HIV alanındaki bilimsel ilerleme, toplum katılımı ve aktivizmle ayrılmaz biçimde bağlantılı. Fon kesintileri sadece finansal değil, on yıllardır inşa edilen sağlık altyapılarını da tehdit ediyor. Toplum temelli kuruluşların güçlendirilmesi ve finansmanı, salgına karşı dirençli yanıtların sürdürülebilmesi için kritik. Bekker'in "yeni ABC'ler" çerçevesi, önleme stratejilerinin insan merkezli, esnek ve katılımcı bir yaklaşımla yeniden tasarlanması gerektiğini gösteriyor. CROI gibi konferanslar, bilimsel paylaşımın yanı sıra topluluk dayanışması ve yeni nesil araştırmacıların yetişmesi için eşsiz platformlar.
Türkiye'ye Özgü Yorumlar
Türkiye'de HIV alanında çalışan az sayıdaki sivil toplum kuruluşu, çok kısıtlı maddi imkanlar ve insan kaynağı ile ve üstelik sıfır kamu kaynağı kullanarak, damgalama ve ayrımcılıkla mücadelede önemli roller üstleniyor. Fakat bu kuruluşların sürdürülebilir finansmanı ve kapasite geliştirmesi desteklenmeli. Peter Staley'in vurguladığı gibi, araştırmacılar, klinisyenler ve aktivistler arasındaki işbirliği, Türkiye'de de güçlendirilmeli. Linda-Gail Bekker'in "yeni ABC'ler" çerçevesi, Türkiye'de HIV önleme stratejilerinin geliştirilmesinde yol gösterici olabilir:
A (Savun, Harekete Geçir, Eyleme Geç, Hızlandır): PrEP'in geri ödeme kapsamına alınması için sağlık otoriteleri nezdinde savunuculuk; damgalayıcı uygulamaların görünür kılınması; toplum temelli test hizmetlerinin yaygınlaştırılması; başarılı pilot uygulamaların tüm ülkeye hızla yayılması.
B (Kanıtlanmış ve yeni araçların cesurca ölçeklendirilmesi): Oral PrEP'in tüm aile sağlığı merkezlerinden erişilebilir hale getirilmesi; uzun etkili enjektabl PrEP (lenacapavir vb.) seçeneklerinin ruhsatlandırma süreçlerinin hızlandırılması.
C (Talep yaratma, seçenek sunma, etkilenen topluluklarla çalışma): Gençler ve anahtar popülasyonlara yönelik farkındalık kampanyaları; bireylere yaşam tarzlarına uygun önleme seçeneklerinin sunulması; yeni programların tasarımında HIV ile yaşayan bireylerin ve sivil toplum kuruluşlarının aktif katılımının sağlanması.
Küresel fonlama kesintilerinin Türkiye'ye olası etkileri (örneğin Suriyeli göçmenlere yönelik programlar) değerlendirilmeli ve yerel çözümler geliştirilmeli.
Genel Değerlendirme
#CROI2026, HIV biliminin mevcut sınırlarını zorlayan keşiflerle toplumun ortak sesi arasında örülmüş bir alan gibiydi. Epidemiyolojik veriler, trans bireyler ve göçmenler arasında hâlâ derin eşitsizliklere işaret ederken, yılda iki kez uygulanan lenacapavir ile ve haftada dört kullanımdaki etkililiği ispatlanan PrEP/önlemede atılan dev adımlar, uzun etkili tedavilerin olgunlaşması ve HIV kür araştırmalarındaki az ama öz ilerlemeler konferansın dikkat çekici noktalarıydı. Tüm bu bilimsel başarıların parlak ışığının altında ise ABD dış yardım fonlarındaki kesintilerin yarattığı küresel tehdidin gölgesi vardı. Açılış konuşmasında, Aktivist Peter Staley’nin da vurguladığı gibi, HIV alanındaki kazanımları korumak ve ilerletmek, laboratuvarlardan kliniklere, aktivist mücadelelerden toplumsal dayanışmaya uzanan ortak bir çaba gerektiriyor ve #CROI2026 bunun herkesçe anlaşıldığı bir konfrerans oldu.
Fakat konferans kapsamında dikkatimi çeken ve beni kişisel olarak rahatsız eden bir hususu daha, giriş notunda paylaştığım sorumluluk gereği buraya almayı ödev biliyorum. CROI, ilaç üreticisi firmaların görünürlüğünü sınırlamakta ve kısıtlamakta hayli dikkatli ve katı olsa da belirli bir firmanın adını neredeyse her sunumda açıkça duymak oldukça rahatsız ediciydi.
Söz konusu bu firma, ABD fon kesintilerinin oluşturduğu boşluğu kendi ilaçları ve pazarlama stratejisi için kontrolsüzce kullanan bir aktör izlenimi veriyordu, ki bu durum, sadece #CROI2026 için değil her kapsamda ve düzeyde bilimsel etkinlik açısından tedirgin edici bir tablo.
Çünkü bilim merakın, şüphenin ve rekabetin birlikte çalıştığı bir ekosistemdir. Bir laboratuvarın bulduğu sonuç diğer laboratuvar tarafından sınanır. Bir yaklaşım başka bir yaklaşım tarafından zorlanır. İlaç geliştirme alanında da gerçek ilerleme tam olarak bu çoğul rekabetten doğar.
Bu nedenle bir hastalığın tedavisine, hatta daha da önemlisi kür araştırmalarına dair umutların fiilen tek bir firmanın pazarlama stratejisine teslim edildiği bir tablo ortaya çıktığında, orada yalnızca etik bir sorun değil, bilimsel bir risk de oluşur. Tüm saha, bir şirketin oyun alanına dönüştüğünde, bilimsel rekabet zayıflar, eleştirel denetim daralır ve en önemlisi insanlığın ortak bir umudu, ticari önceliklerin gölgesinde kalabilir.
HIV alanı, tarihsel olarak aktivistlerin, bilim insanlarının ve toplumun birlikte kurduğu bir mücadele alanıdır. Bu alanın geleceğinin herhangi bir şirketin stratejik hesaplarına indirgenmesine izin vermek, yalnızca bugünün değil yarının bilimsel ilerleme ihtimallerini de daraltmak anlamına gelir. Gerçek ilerleme, tek bir aktörün değil, özgürce yarışan fikirlerin ve ortak sorumluluk bilincinin ürünü olabilir ancak.
Tam Referans Listesi
Reisner S ve ark. HIV Incidence in a Nationwide Cohort of Transgender Women in the United States and Puerto Rico. #CROI2026, abstract 192
Kates J, Richterman A, Vlatru L. Sleepless in Denver: Impact of Funding Changes on HIV Care. #CROI2026
Molina J-M. ANRS Prévenir final results. #CROI2026
AJMC. Sustained HIV viral suppression restores immune potential. #CROI2026, EATG aracılığıyla
Vlatru L. Service disruptions in KwaZulu-Natal. #CROI2026
Lewin S. Thirty Years of Persistence, Progress, and Partnerships in HIV Cure Science. #CROI2026 Bernard Fields Lecture
Richard J ve ark. A Posttranscriptional Block Limits HIV Env Expression in Reactivated Cells From PWH on ART. #CROI2026
Sax P. Two Things Can Be True: The FDA Process Was Inconsistent, and the mRNA Vaccine Data Were Disappointing. NEJM Journal Watch
Chomont N. #CROI2026 öncesi röportaj. AJMC
RIO trial results. #CROI2026, Sidaction aracılığıyla
Sundquist W. HIV capsid and lenacapavir development. #CROI2026
Cox S. PURPOSE 1 and PURPOSE 2 resistance data. #CROI2026
MK-8527 dose selection data. #CROI2026
Wikipedia. Martin Delaney (activist). https://en.wikipedia.org/wiki/Martin_Delaney_(activist)
UNAIDS. In Memory of Martin Delaney: The Founder of Project Inform. 27 Ocak 2009. https://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2009/january/20090127delaney
Los Angeles Times. Martin Delaney dies at 63; crusader for patients with AIDS. 27 Ocak 2009. https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-martindelaney27-2009jan27-story.html
Treatment Action Group. Martin Delaney, 1945–2009: Life and Work of an AIDS Activist. https://www.treatmentactiongroup.org/resources/tagline/tagline-2009/martin-delaney-1945-2009/
Staley P. Martin Delaney Lecture. #CROI2026
Baptiste S. Strategic and Resilient Responses to the Funding Crisis Across Africa. #CROI2026
Bekker L-G. The ART of Prevention: People, Science, Progress. #CROI2026
Sax P. Some Ruminations on CROI — Still the Best HIV Meeting. NEJM Journal Watch
NATAP. Statement of Anthony S. Fauci, M.D. on the Death of Martin Delaney. 23 Ocak 2009. https://natap.org/2009/HIV/012609_03.htm
,
